De Staatsloterij bestaat dit jaar 300 jaar en geldt daarmee als oudste staatskansspel ter wereld. In het VPRO-radioprogramma OVT was cultuurhistoricus Jeroen Salman, gespecialiseerd in vroegmoderne loterijen, te gast om stil te staan bij de ontstaansgeschiedenis. Zijn verhaal laat zien dat de Staatsloterij niet uit het niets ontstond, maar juist een antwoord was op een al eeuwenoude en wijdverspreide loterijcultuur.
Volgens Salman bestonden loterijen al lang voor de oprichting van de Staatsloterij. De oudst geregistreerde loterij dateert uit 1441, zo geeft de cultuurhistoricus aan bij de NPO. Ook in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden waren loterijen in de zeventiende en vroege achttiende eeuw alomtegenwoordig. Het probleem was echter dat er vóór 1726 sprake was van een grote wildgroei aan particuliere en lokale loterijen.
Die overvloed leidde volgens de overheid tot corruptie, gesjoemel, en gebrek aan toezicht. Om hier een einde aan te maken werd in 1726 de Generaliteitsloterij opgericht, de voorloper van de huidige Staatsloterij. Deze loterij werd centraal door de staat georganiseerd en gereguleerd.
Indirecte belasting
Naast het terugdringen van misstanden speelde ook de financiering van de overheid een rol bij de oprichting van de Generaliteitsloterij. Deze loterij zorgde voor inkomsten voor de staatskas. Salman beschrijft loterijen als een combinatie van twee elementen: liefdadigheid en commercie.
In de praktijk functioneerde de loterij als een indirecte vorm van belastingheffing. Door het kansspel aantrekkelijk te maken werd deelname gestimuleerd en namen de opbrengsten toe.
Wat Salman zelf verraste in zijn onderzoek, is hoe prominent de loterij aanwezig was in het dagelijkse leven. Trekkingen duurden niet één dag, maar vonden gedurende vijf tot zes maanden plaats op openbare locaties in steden, zoals Haarlem. De loterij was daarmee een langdurig publiek evenement.
De trekkingen gingen dag en nacht door. ’s Nachts werden fakkels ontstoken om het spektakel voort te zetten. Het voorlezen van de loten en prijzen trok veel publiek en had een duidelijk entertainmentkarakter.
Joodse verkopers
De verkoop van loten verliep via een hiërarchisch systeem. Een beperkt aantal collectoren ontving de loten, die vervolgens werden doorverkocht aan verkopers. Die verkopers waren vaak Joodse handelaren, omdat zij in die tijd grotendeels waren uitgesloten van ambachten en alleen vrije beroepen mochten uitoefenen.
De koper kon zelf geen nummer kiezen; het nummer werd toegewezen door de verkoper. Omdat deze handelaren het directe aanspreekpunt waren, werden zij regelmatig verantwoordelijk gehouden voor verliezen. Volgens Salman droeg dit bij aan antisemitische sentimenten; wie verloor, gaf de schuld aan de Joodse verkoper.
Loten met versjes
Een bijzonder element van de voorloper van de Staatsloterij was dat een lot niet alleen aan een naam werd gekoppeld, maar ook aan een persoonlijke devies of versje van twee of drie regels. Salman bracht in de uitzending een voorbeeld mee van een echt lot van een vrouw, waarop stond:
“Ik heb de beste reden om de grootste prijs te rapen. Ik heb al 8 jaar niet meer bij mijn man geslapen.”
Versje op lot Generaliteitsloterij
Deze versjes werden verzameld en op de dag van de trekking voorgelezen.
Om de transparantie van de trekking te garanderen, werden weeskinderen ingezet. Zij werden geacht onschuldig en onpartijdig te zijn en fungeerden volgens Salman als een soort notarissen.
Er stonden twee tonnen: één met alle loten en één met papiertjes waarop prijzen of ‘geen prijs’ stonden vermeld. Het ene weeskind trok een lot, waarna het versje werd voorgelezen. Vervolgens trok het andere weeskind een kaartje uit de prijzenton om te bepalen of er een prijs was gewonnen.
Waarschuwing
Ook in de achttiende eeuw klonk al kritiek op de loterij. Salman wijst erop dat er destijds al waarschuwingen waren voor gokverslaving. Predikanten spraken zich uit tegen deelname, omdat mensen geld vergokten, schulden maakten of zelfs geld leenden om een lot te kunnen kopen.
Een van de argumenten vóór loterijen was dat zij andere vormen van gokken, zoals kaarten en dobbelen, zouden terugdringen. Of dat in de praktijk ook daadwerkelijk gebeurde, is volgens Salman onzeker.
Van deze vroege loterijen zijn nog diverse bronnen bewaard gebleven, zoals loterijkaarten waarmee trekkingen werden aangekondigd en illustraties waarop prijzen stonden afgebeeld, zo geeft Salman tot slot aan. Ze laten zien hoe diepgeworteld de loterijcultuur al was vóór en na de oprichting van de Generaliteitsloterij in 1726.
De Staatsloterij is 300 jaar later nog steeds actief. Tegenwoordig maakt zij deel uit van Nederlandse Loterij, waar ook andere kansspelen onder vallen.
Het volledige item met Salman is hier terug te luisteren.
CasinoNieuws.nl WhatsApp-kanaal
Altijd het laatste nieuws over de Nederlandse kansspelindustrie direct op je telefoon of WhatsApp op je computer? Volg het CasinoNieuws.nl WhatsApp-kanaal en mis niets meer!
Lead-foto via Nederlandse Loterij.
